سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
420
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
اطلاعات او در زمينهء علوم قرآنى ، حديث ، فقه ، اصول ، موسيقى ، شيمى ، علم جفر ، تشريح الاعضاء ، فيزيك ، فلسفه ، طب و غيره در سطح عالى بود . « قانون شيخ » را به صورتى فصيح به زبان اردو ترجمه كرد . يكى از كتابهاى او انتصار الاسلام است كه در علم كلام مىباشد و مطالعهء آن براى متفكران اسلامى بسيار مطلوب است . قيافهء ظاهرى او مانند علما نبود بلكه كارهاى علماى بزرگ در طريق دين و مذهب را به خوبى انجام مىداد . وى درحالىكه طبابت مىكرد مقالات فراوانى در روزنامهها و مجلات كشور به چاپ مىرساند و به هرگونه اعتراضات عليه اسلام پاسخ مىگفت . تجربيات علمى ، تحقيقات طبى و مباحث فلسفى از كارهاى روزمرهء وى بود . علامه غلامحسين در 13 ربيع الاول 1337 ه ق / دسامبر 1919 م در فيضآباد درگذشت و در كنتور به خاك سپرده شد . تأليفات او عبارتند از : حواشى مغنى اللبيب ؛ حواشى شرح كبير ، رد اعتراض نصارى كه با ديدن آن سلطان العلماء اجازهنامه به او داد ؛ رسالهاى در اشكال وضو ( 720 ) مسأله وضو ؛ التغنّى فى القرآن ؛ شرح اعجاز خسروى ؛ رسالهء اكسير ابيض ابو على سينا ، ( شرح ، اردو ) ؛ شرح كليات قانون شيخ الرئيس چاپى ، ( اردو ) ؛ شواهد اردو ، رسالهاى مستند دربارهء تذكير و تأنيث ( اردو ) ؛ ترديد مضامين سيد در تهذيب الاخلاق ؛ نور العين فى شرح ابطال روية بالعين شرح زيارت ناحيهء مقدسه به فرمان مرحوم حضرت واجد على شاه ؛ ترجمه و شرح تشخيص جالينوس فارسى ( چاپى ) ؛ مائتين در مقتل حسين عليه السّلام ( عربى و فارسى ، چاپى ) كه در نزد من موجود است ؛ انتصار الاسلام ( 3 جلد ، اردو ، چاپى ) ؛ زينبيه ؛ دربارهء ازواج حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و رد نصارا ، ( اردو ، چاپى ) ؛ مفارقات حسينيه و عثمانيه ( عربى و اردو ، چاپى ) ؛ ذو الجناحيه حسينيه ( چاپى ) ؛ حسينيه قرآنيه ( عربى و اردو ، چاپى ) ؛ معراجيه قرآنيه ؛ ترجمه و شرح كامل الصناعه ( طب ) ؛ طلاقت حسنيه ( عربى ، اردو ، چاپى ) . فرزندان او يكى مولوى تصدق حسين و ديگرى مولوى محمّد على است . غلام الحسنين 1356 ه ق / 1937 م مولانا خواجه غلام الحسنين پانىپتى ، عالمى فعال و متفكر زمان خود بود . زبان انگليسى را كاملا مىدانست ، سخنران ، مصنف و مصلح بود و كتابهاى زيادى نوشت و به تأسيس ادارات اقدام كرد . مدير و استاد زبان عربى و فارسى در دبيرستان پانىپت بود و در سال 1353 ه ق به